Quản trị tài nguyên khoáng sản: “Người ăn ốc - kẻ đổ vỏ”

Tài nguyên khoáng sản đang mang lại những nguồn lợi khổng lồ cho một nhóm người. Tuy nhiên, hậu quả về hủy hoại môi trường và hạ tầng thì người dân và xã hội phải gánh chịu.


Nghịch lý này được Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội Mai Xuân Hùng nhận xét, ở đâu có khai thác khoáng sản thì môi trường ở đó bị hủy hoại và cơ sở hạ tầng thì xuống cấp nhanh chóng.
Nguồn lợi đổ về đâu ?
Theo ông Lại Hồng Thanh - Cục trưởng Cục Kiểm soát hoạt động khoáng sản (Bộ TN&MT), hiện cả nước phát hiện được khoảng 5.000 mỏ, điểm quặng với trên 60 loại khoáng sản. Tính đến tháng 5/2013, Bộ TN&MT đã cấp 79 giấy phép thăm dò khoáng sản. Ngoài ra, cả nước hiện có 503 giấy phép khai thác khoáng sản do các cơ quan trung ương cấp và trên 4.200 giấy phép do UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc TƯ cấp đang có hiệu lực.
Số lượng giấy phép cấp thì lớn là vậy, nhưng ông Thanh cho biết, chỉ 30 - 40% số doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân khai thác khoáng sản báo cáo định kỳ. Các thông tin trong báo cáo cũng chưa đầy đủ, chưa chính xác. Hậu quả, Nhà nước không kiểm soát được sản lượng khai thác thực tế của doanh nghiệp, đồng nghĩa với việc không nắm được thực trạng tài nguyên khoáng sản, nguồn lực phát triển đất nước. Cho dù, rất nhiều báo cáo cũng như phát biểu từ phía cơ quan quản lý đều cho rằng, hệ thống pháp luật về tài nguyên khoáng sản của Việt Nam tương đối hoàn thiện. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn đang thuộc nhóm yếu kém về quản trị tài nguyên. Theo Báo cáo về chỉ số quản trị tài nguyên năm 2012, đánh giá sự minh bạch và trách nhiệm của ngành khai thác khoáng sản tại 58 quốc gia, do Viện giám sát nguồn thu quốc tế công bố, Việt Nam xếp thứ 43, với 41 điểm trên thang điểm 100.
Theo chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh, có vấn đề lợi ích nhóm trong việc khai thác tài nguyên khoáng sản để trục lợi cho doanh nghiệp và các nhóm thân hữu. Ông Doanh đặt câu hỏi, vì sao Trung ương cấp phép ít mà địa phương lại cấp nhiều như thế? Đó là vì các địa phương chia nhỏ một mỏ ra thành nhiều mỏ để cấp phép. Chính tình trạng này khiến cho địa chất không liên tục mà bị đứt gãy. Trong khi đó năng lực giám sát của địa phương như thế nào không rõ, trách nhiệm cụ thể cũng chưa được quy định.
Ông Phạm Gia Túc - Phó chủ tịch VCCI kể lại một lần làm việc tại Tuyên Quang, lãnh đạo tỉnh cho biết có doanh nghiệp khai thác tại địa phương mỗi năm chỉ nộp ngân sách 5 tỉ đồng, nhưng con đường đi qua khu mỏ đó thì bị hỏng nặng. Tỉnh lại phải bỏ ra 30 tỉ đồng để sửa chữa.
Minh bạch quản trị khai khoáng
Theo Chủ tịch VCCI Vũ Tiến Lộc, quản trị tài nguyên khoáng sản hiệu quả đang là một xu thế mà nhiều quốc gia trên thế giới đang nỗ lực thúc đẩy. Đã có nhiều giải pháp toàn cầu được triển khai thực hiện, đặc biệt là Sáng kiến minh bạch ngành công nghiệp khai khoáng (viết tắt là EITI) được khởi xướng từ năm 2002. Cho đến nay, trên thế giới đã có 39 quốc gia thực thi sáng kiến với sự tham gia của hàng trăm Cty khai khoáng hàng đầu. EITI đang được xem như là một trong những công cụ hữu ích để giúp các quốc gia quản lý tốt hơn tài nguyên thiên nhiên.
Có DN khai thác tại địa phương mỗi năm chỉ nộp ngân sách 5 tỉ đồng, nhưng con đường đi qua khu mỏ đó bị hỏng nặng tỉnh phải bỏ ra 30 tỉ đồng để sửa chữa.
Tuy nhiên, tại Việt Nam, muốn tham gia EITI một cách hiệu quả thì vấn đề chính vẫn phải bắt đầu từ sự tự giác khai báo của các doanh nghiệp. Trong khi đó, đại diện Cục Kiểm soát hoạt động khoáng sản đã thừa nhân, Nhà nước chưa kiểm soát được lượng khai thác của doanh nghiệp. Công tác thống kê, kiểm kê chưa được thực hiện nên không kiểm soát được nguồn thu từ thuế tài nguyên.
Nhìn ở góc độ khách quan, ông Matthieu Salomon - Quản lý chương trình Đông Nam Á, Viện Giám sát nguồn thu (RWI) cho biết, tham gia vào EITI sẽ tạo cho Việt Nam môi trường làm việc chuyên nghiệp. EITI sẽ giúp chỉ ra đâu là điểm yếu trong công tác quản lý, khai thác khoáng sản và đưa ra những định hướng về giải pháp thích hợp cho từng vùng, từng địa phương để đạt kết quả tốt nhất.
Ông Matthieu Solomon cũng đưa ra các khuyến nghị nhằm cải thiện minh bạch và trách nhiệm giải trình như: Xây dựng chính sách yêu cầu công khai thông tin trong lĩnh vực dầu khí, khoáng sản; Đảm bảo các cơ quan xây dựng pháp luật công bố đầy đủ và đúng hạn báo cáo về hoạt động dầu khí, khoáng sản; Công khai các hợp đồng ký kết với Cty khai khoáng; Yêu cầu và công bố báo cáo tác động môi trường và xã hội (EIA và SIA); Giải quyết các hạn chế trong quản trị doanh nghiệp Nhà nước và minh bạch...
Mặc dù, EITI được cho là một giải pháp khá tích cực trong giai đoạn hiện nay đối với công tác quản trị tài nguyên khoáng sản nhưng theo nhiều các chuyên gia, muốn tham gia EITI, VN cần phải có quyết tâm chính trị. Công khai minh bạch thông tin sẽ trực tiếp tác động đến các nhóm lợi ích.
Theo Diễn đàn doanh nghiệp